Περί Αλυπίας (Συστάσεις για την αποφυγή της θλίψης) Η φιλοσοφική πραγματεία του Γαληνού

Περί Αλυπίας (Συστάσεις για την αποφυγή της θλίψης)
Η φιλοσοφική πραγματεία του Γαληνού και η πρόσφατη ανακάλυψή της στον Κώδικα Βλατάδων 14
Σπύρος Ρέτσας MD FRCP

O Ralph Jackson, Έφορος των Ρωμαιο-Βρετανικών Συλλογών του Βρετανικού Μουσείου, έδωσε στις 11 Μαΐου 2009 διάλεξη με τίτλο «Urban healers in the Roman Empire» στην Ιατρική Εταιρεία του Λονδίνου. Η συναρπαστική του ομιλία για τους ιατρούς της ελληνορωμαϊκής περιόδου είχε καθηλώσει το ακροατήριο όταν αναπάντεχα αναφέρθηκε, προς το τέλος της διάλεξής του, σε ένα μοναστήρι της Θεσσαλονίκης. Μια πραγματεία του Γαληνού με τίτλο «Περί Αλυπίας», η οποία επί αιώνες θεωρούνταν απωλεσθείσα, είπε ο Jackson, ανακαλύφθηκε πρόσφατα από γάλλους ερευνητές σε ένα χειρόγραφο του 15ου αιώνα της Μονής Βλατάδων. Στην πραγματεία υπήρχαν, μεταξύ άλλων, αναφορές −σπάνιες για τη γαληνική βιβλιογραφία– στον τρόπο κατασκευής χειρουργικών εργαλείων.
Μία εβδομάδα πριν από τη διάλεξη του Jackson, είχα παραλάβει από την Αθήνα μια πρόσφατη έκδοση των έργων του Γαληνού από τον εκδοτικό οίκο «Μίλητος». Ο τόμος αυτός είναι ομοιοτυπικό αντίγραφο της έκδοσης του 1525 των τυπογραφείων Aldus της Βενετίας, αφιερωμένης από τον Ανδρέα Ασουλάνο στον Πάπα Clemens VII. Το «Περί Αλυπίας» δεν υπάρχει στον τόμο αυτό, αλλά ούτε και στην κλασική έκδοση των Απάντων του Γαληνού που συντάχθηκε από τον Kühn στη Λειψία τον 19ο αιώνα.
Το 2004, o Antoine Pietrobelli, ερευνητής στο εργαστήριο Αρχαίας Ελληνικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, απροσδόκητα και εντελώς τυχαία ήρθε για πρώτη φορά αντιμέτωπος με το χειρόγραφο 14 της Μονής Βλατάδων και την πραγματεία του Γαληνού «Περί Αλυπίας», ενώ εργαζόταν για τη διδακτορική του διατριβή με επιβλέπουσα καθηγήτρια τη Véronique Boudon-Millot στο Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών που στεγάζεται στη Μονή Βλατάδων.
Ο Pietrobelli βρήκε έναν κατάλογο των χειρογράφων που ανήκουν στο μοναστήρι ο οποίος είχε συνταχθεί από τον μοναχό Σωφρόνιο Ευστρατιάδη και είχε δημοσιευθεί το 1918 − έξι έτη μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τον οθωμανικό ζυγό. Στον κατάλογο απαριθμούνται 93 χειρόγραφα του 9ου-19ου αιώνα, εκ των οποίων ένα, με αύξοντα αριθμό 14, αναφέρεται σε συλλογή έργων του Γαληνού με τον τίτλο «Περί Αιρέσεων» (αιρέσεις στη γαληνική ορολογία είναι ό,τι θα χαρακτηρίζαμε σήμερα ως επιστημονικές τάσεις ή ιατρικές σχολές). Σύμφωνα με τον κατάλογο του Ευστρατιάδη, το χειρόγραφο αποτελείται από 276 φύλλα και περιλαμβάνει 23 πραγματείες εκ των οποίων η πρώτη, «Περί Αιρέσεων», τιτλοφόρησε τον Κώδικα. [σημείωση 1] Ο Pietrobelli, έχοντας ήδη μελετήσει τη γαληνική βιβλιογραφία, δεν άργησε να αντιληφθεί ότι επρόκειτο για ένα χειρόγραφο που επί πέντε αιώνες είχε αγνοηθεί ή ξεχασθεί από τους ιστοριογράφους.
Η επαναφορά του Κώδικα 14 στην επικαιρότητα, η ανέλπιστη ανακάλυψη στα περιεχόμενά του της πραγματείας του Γαληνού «Περί Αλυπίας», οι λόγοι της αφάνειας του χειρογράφου επί 500 χρόνια και η πρώτη μελέτη του κειμένου σχολιάζονται λεπτομερώς στις δημοσιεύσεις των Pietrobelli και Boudon Millot. [σημείωση 2]

Ο Γαληνός γεννήθηκε το 129 μ.Χ. στην Πέργαμο της Μικράς Ασίας. Άσκησε Ιατρική έξι αιώνες μετά τον Ιπποκράτη, του οποίου έγινε σχολιαστής και στο έργο του οποίου αναφέρεται επανειλημμένα με απεριόριστο θαυμασμό. Σπούδασε στα μεγάλα ιατρικά κέντρα της εποχής του, τη Σμύρνη, την Κόρινθο και την Αλεξάνδρεια.
Η φήμη του εδραιώθηκε κατά την επιστροφή του στη γενέτειρά του το 157 μ.Χ., όπου θήτευσε ως χειρουργός των μονομάχων της Περγάμου, ωστόσο στο απόγειο της σταδιοδρομίας του έφτασε όταν διορίσθηκε στη Ρώμη Ιατρός της Αυτοκρατορικής Αυλής του φιλέλληνα Μάρκου Αυρηλίου.
Ο Γαληνός είναι ο πιο πληθωρικός ιατρικός συγγραφέας της ελληνικής αρχαιότητας με περίπου πεντακόσιες πραγματείες που αποδίδονται στο όνομά του. Από αυτές σώζονται σήμερα λιγότερες από τις μισές, εκατό στο πρωτότυπο ελληνικό κείμενο −έγραφε αποκλειστικά στην ελληνική− και οι υπόλοιπες σε μεταγενέστερες αραβικές ή λατινικές μεταφράσεις. Το πάθος του και η απεριόριστη προσήλωσή του στην ελληνική του παιδεία και γλώσσα διαφαίνονται από την αποστροφή του στην παρείσφρηση στην ιατρική ορολογία ξένων, «βαρβαρικών», όπως συχνά τις αποκαλούσε, λέξεων.
Η πραγματεία «Περί Αλυπίας» (Διαλογισμοί και συστάσεις για την αποφυγή της θλίψης) είναι το πιο πρόσφατο παράδειγμα έργων του που εξακολουθούν να ανασύρονται από τη λήθη σε διάφορα μέρη του κόσμου. Σημειώνεται ότι ο Γαληνός επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη στο δεύτερο ταξίδι του στη Ρώμη, αλλά η πρόσφατη ανακάλυψη του χειρογράφου 14 δεν έχει καμία σχέση με την επίσκεψη αυτή.
Η Μονή Βλατάδων ή Βλαταίων βρίσκεται στην παλιά πόλη της Θεσσαλονίκης μέσα στα βυζαντινά τείχη, απέναντι από τον Πύργο των Παλαιολόγων και δεσπόζει σε υψόμετρο 130 μέτρων πάνω από τον Θερμαϊκό. Ιδρύθηκε την περίοδο μεταξύ 1351 και 1371 από τους θεσσαλονικείς μοναχούς Δωρόθεο και Μάρκο Βλατή, οι οποίοι πιθανόν να κατάγονταν από την Κρήτη.
Ηγούμενος της Μονής Βλατάδων είναι ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Παντελεήμων Ροδόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Θεολογίας και τέως Πρύτανης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με την έγκριση του οποίου εξασφάλισα την πρόσβασή μου στον Κώδικα 14. Η αποκατάσταση του χειρογράφου αυτού έγινε από τον Ιερομόναχο Ματθαίο της Μονής Βατοπεδίου του Αγίου Όρους και φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης.
Για ανεξήγητους λόγους η «Περί Αλυπίας» διατριβή δεν αναφέρεται στον Κατάλογο του Ευστρατιάδη.
Μετά την προκαταρκτική αναζήτησή μου στο μικροφίλμ του χειρογράφου, που έγινε με τη βοήθεια της Κατερίνας Κατσαρού (Βυζαντινολόγου και Επιστημονικής Συνεργάτριας του Ιδρύματος), ακολούθησε η εξέταση του ίδιου του Κώδικα 14 στο εργαστήριο αποκατάστασης χειρογράφων του Μουσείου. Η πολύτιμη βοήθεια του εξυπηρετικού προσωπικού του εργαστηρίου κατέστησε τελικά δυνατή την εντόπιση του προβληματικού κειμένου της διατριβής.

Το κείμενο «Περί Αλυπίας» είναι μία από τις φιλοσοφικές πραγματείες του Γαληνού και εκτιμάται ότι γράφτηκε το 193 μ.Χ., το έτος δηλαδή μετά τη μεγάλη πυρκαγιά που σάρωσε τη Ρώμη και κατέστρεψε το Τέμενος της Ειρήνης. Έχει τη μορφή επιστολής που απευθύνεται σε ένα συνάδελφό του στην Πέργαμο, ο οποίος θα πρέπει να ήταν συμφοιτητής του Γαληνού στα χρόνια των ιατρικών τους σπουδών.
Το κείμενο της διατριβής αρχίζει ως εξής: «Έλαβα την επιστολή σου με την οποία με παρακάλεσες να σου εξηγήσω ποια παιδεία, ή αξίες, ή πεποιθήσεις με προετοίμασαν ώστε να μην κυριεύομαι ποτέ από κατάθλιψη». «Ένας σώφρων άνθρωπος», γράφει σε άλλο σημείο ο Γαληνός, «οφείλει να είναι πάντα προετοιμασμένος για οποιαδήποτε συμφορά ενσκήψει στο μέλλον». Η παρατήρηση αυτή προηγείται μιας αναφοράς στο κείμενο για τα δύσκολα χρόνια της βίαιης ηγεμονίας του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Κόμμοδου, μια βάναυση περίοδο κατά την οποία ο Γαληνός, όπως αφήνει να εννοηθεί, αισθανόταν ανασφαλής και προετοιμασμένος για το χειρότερο. Αφηγείται τις μεγάλες υλικές απώλειες που υπέστη, όταν τα βιβλία του, τα φάρμακά του και τα ιατρικά του εργαλεία, αποτεφρώθηκαν κατά τη μεγάλη πυρκαγιά του 192 μ.Χ. Όλα αυτά −γράφει στο συνάδελφό του− τα υπέμεινε στωικά και χωρίς κατάθλιψη. Ο Γαληνός εξηγεί πώς μετά την καταστροφή των ιατρικών του εργαλείων εκπόνησε ο ίδιος πρότυπα σε κερί για να καθοδηγήσει τους χαλκουργούς στην ανακατασκευή τους.
Αυτή η τελευταία αναφορά κέντρισε το ενδιαφέρον του Ralph Jackson, ο οποίος είναι διεθνώς γνωστός για την εξειδίκευσή του στη μελέτη των χειρουργικών εργαλείων της ελληνορωμαϊκής περιόδου.
Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει απόδοση του κειμένου «Περί Αλυπίας» στη νεοελληνική γλώσσα ούτε πλήρης μετάφρασή του σε άλλες γλώσσες πλην της γαλλικής. Ελπίζουμε ότι τα κενά αυτά θα καλυφθούν σύντομα. Μέχρι τότε, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να παρακολουθήσουν ένα διεθνές συνέδριο για τον Γαληνό και τον Κώδικα Βλατάδων 14, το οποίο συγκαλεί η Ελληνική Ιατρική Εταιρεία Μεγάλης Βρετανίας σε συνεργασία με άλλους φορείς στην Ελλάδα και υπό την αιγίδα της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Το συνέδριο έχει προγραμματιστεί για την Παρασκευή 14 Μαΐου 2010, με τη συμμετοχή μεταξύ άλλων των Pietrobelli, Boudon-Millot και Ralph Jackson και θα φιλοξενηθεί στο Συνεδριακό Κέντρο της Μονής Βλατάδων με την ευγενή παραχώρηση του Σεβασμιότατου Μητροπολίτη Παντελεήμονος.
Η Θεσσαλονίκη ετοιμάζεται να υποδεχθεί και να τιμήσει τον Γαληνό 18 αιώνες μετά την πρώτη του επίσκεψη στην πόλη.


Dr S. Retsas MD FRCP
e-mail: sretsas@msn.com


Σημειώσεις
* Ο Σπύρος Ρέτσας είναι Παθολόγος-Ογκολόγος και ζει στο Λονδίνο. Είναι εκ των ιδρυτών και τέως Πρόεδρος της Ελληνικής Ιατρικής Εταιρείας Μεγάλης Βρετανίας.
[1] Σ. Ευστρατιάδης, Κατάλογος των εν τη μονή Βλαταίων αποκειμένων κωδίκων, Θεσσαλονίκη 1918, σ. 37: Γαληνού «Περί Αιρέσεων».
[2] V. Boudon-Millot / A. Pietrobelli, «De l’arabe au grec: un nouveau texte de Galien (le manuscrit Vlatadon 14)», CRAI 2005, fasc. II (avril-juin), σ. 497-534. V. Boudon-Millot, «Un traité perdu de Galien miraculeusement retrouvé, le Sur l'inutilité de se chagriner: texte grec et traduction française», στο V. Boudon-Millot / A. Guardasole / C. Magdelaine (επιμ.), La science médicale antique: nouveaux regards. Études en

Η ΑΧΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΑ RONTGEN KAI THΣ ΜΑRILYN MONROE

ΠΕΡΙΠΟΥ ΠΡΙΝ 3 ΜΗΝΕΣ ΣΤΟ ΛΑΣ ΒΕΓΚΑΣ ΒΓΗΚΑΝ ΣΕ ΔΗΜΟΠΡΑΣΙΑ ΜΕΡΙΚΕΣ ΑΧΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ ( ΘΩΡΑΚΑ ΚΑΙ ΛΕΚΑΝΗΣ) ΤΗΣ MARILYN MONROE ΠΟΥ ΕΙΧΑΝ ΓΙΝΕΙ ΣΤΙΣ 10 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ ΤΟ 1954 .ΤΟ ΠΟΣΟΝ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΞΕΠΕΡΑΣΕ ΚΑΘΕ ΠΡΟΣΔΟΚΙΑ ΕΦΤΑΣΕ ΤΑ 45.000 ΔΟΛΛΑΡΙΑ . ΠΑΡΑΘΕΤΩ ΕΚΕΙΝΗ ΤΟΥ ΘΩΡΑΚΑ.

ΌΤΑΝ ΔΙΑΒΑΣΑ ΤΗΝ ΕΙΔΗΣΗ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΠΡΑΓΜΑ ΠΟΥ ΜΟΥ ΗΡΘΕ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΗΤΑΝ Η ΠΡΩΤΗ ΑΧΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΣΤΗΝ ΗΤΑΝ 22 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ ΤΟ 1895 ΑΠΟ ΤΟΝ WΙLHELM KONRAD RONTGEN ( ΒΡΑΒΕΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ TO 1901 ) KAI ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΕ ΤΟ ΑΡΙΣΤΕΡΟ ΧΕΡΙ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΤΟΥ ΑΝΝΑ .

ΔΙΑΚΡΙΝΟΝΤΑΝ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΔΑΚΤΥΛΙΔΙΕΚΕΙΝΗ Η ΑΧΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΝΤΑ ΜΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΣΕ ΤΡΥΦΕΡΟΤΗΤΑ ΆΛΛΑ ΒΛΕΠΕΙΣ Η ΑΝΝΑ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΜARILYN ΚΑΙ ΊΣΩΣ ΝΑ ΜΗΝ ΓΝΩΡΙΖΕΙ Ο ΠΟΛΥ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΧΕΡΙ ΤΗΣ ΓΙΑ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΕΓΩ ΤΗΝ ΒΡΗΚΑ ΚΑΙ ΣΑΣ ΤΗΝ ΔΕΙΧΝΩ

Πάστα ελιάς ή στέμφυλον;

Στεμφυλίδες λέγονταν οι μικρές μαύρες ελιές, από τις οποίες στην αρχαιότητα έφτιαχναν πολτό ελιάς, και αντίστοιχα στέμφυλον ήταν αυτό που σήμερα αποκαλούμε πάστα ελιάς. Το στέμφυλον, όταν το αναμείγνυαν με ξύδι, λάδι και μυρωδικά γινόταν το επιτύριον, μια παχύρρευστη κρέμα που τρωγόταν με τυρί.

Για το ξεπίκρισμα της ελιάς, εκτός από τη γνωστή μας άρμη, συχνά οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν βρασμένο κρασί με ξύδι και μέλι και πολλά μυρωδικά, όπως μάραθο, κόλιαντρο, μέντα κ.α.
Την καλλιέργεια της αμπέλου έφερε στους Έλληνες ο θεός Διόνυσος. Έτσι βλέπουμε πως πρόκειται για εισαγμένο προϊόν, από τις Ανατολικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας.
Το στάρι καλλιεργήθηκε στην Ελλάδα ήδη από τη Νεολιθική εποχή. Στη Θεσσαλία σπόροι σταριού που βρέθηκαν σε ανασκαφές, χρονολογήθηκαν την 4η χιλιετία (Τσούντας 1908). Ο μύθος θέλει τη θεά Δήμητρα να δίνει στους Αθηναίους το στάρι και να μαθαίνει στον Τριπτόλεμο την καλλιέργειά του.
Η πρώτη συστηματική καλλιέργεια του σταριού έγινε κατά τους αρχαιολόγους, πριν από 10.000 χρόνια στη Συρία, την Παλαιστίνη, την Ιορδανία και το Ιράκ.
Η πρώτη δε γραπτή αναφορά στο σιτάρι και το προϊόν του, τη μπύρα, βρίσκονται στον κώδικα του Χαμουραμπί (1.700 π.Χ.)

από το περιοδικό αρχαιολογία

Πώς δεν ήθελα να σπουδάσω Βάρναλης Kώστας

Στα 1898 τέλειωσα το σκολειό ― την έβδομη τάξη. Όσο έφτανε η άνοιξη και το καλοκαίρι, τόσο η ανυπομονησία μου μεγάλωνε πότε θα φτάσει η βλογημένη εκείνη ώρα που θ’ «ανακτήσω» την ελευθερία μου· δε θα έχω να διαβάζω, δε θα φοβάμαι τους δασκάλους, δε θα με δέρνει πια ο αδερφός μου... θα μάθω κι εγώ μια τέχνη, να γίνω «άντρας», όπως τόσα παιδιά, που τελειώσανε το σκολειό τα περασμένα χρόνια. Ήλιος, θάλασσα, δέντρα και βουνά θα είναι από δω κι ομπρός δικό μου βασίλειο, όπως είναι και των πουλιών!... Kαμιά πιθανότητα δεν υπήρχε πως θα πάω σε γυμνάσιο. Λέγανε σπίτι μας, όπως κι ο «σύμβουλος» της μητέρας μου, ο κυρ-Nίκος ο Aποστολίδης, ο πατέρας του δημοσιογράφου Hρακλή Aποστολίδη, πως πρέπει να «σπουδάσω», γιατί «παίρνω τα γράμματα». Mα λεφτά δεν υπήρχανε. Mας είχε καταχρεώσει ο δεύτερός μου αδερφός, που σπούδαζε στην Eμπορική Aκαδημία της Aμβέρσας. Eγώ που άκουα αυτές τις κουβέντες, αισθανόμουνα μεγάλη ευγνωμοσύνη για τη φτώχεια μας, γιατί αυτή θα με έσωζε από το να συνεχίσω τη ζωή της σκλαβιάς και του τρόμου. Tα Zαρίφεια Διδασκαλεία Όμως τα πράματα δεν ήρθανε όπως τα περίμενα. Άμα τέλειωσα το σκολειό, έπεσα με τα μούτρα στα παιχνίδια κι όλη την ημέρα μου την περνούσα τσίτσιδος στη θάλασσα μαζί με την παρέα μου. Xαιρόμουνα την «ελευθερία» μου με όλο μου το είναι και τρόπος δεν υπήρχε να συμμαζευτώ. Mια μέρα ο αδερφός μου με παίρνει κατά μέρος και μου λέγει: ― N’ αφήσεις τα παιχνίδια και τη θάλασσα... Nα καθήσεις να διαβάζεις, γιατί θα σε στείλουμε στα «Zαρίφεια Διδασκαλεία» της Φιλιππούπολης. Kεραυνός! ― Kαι με τι χρήματα; μουρμούρισα. ― Θα δώσεις εξετάσεις για υπότροφος. Kείνη τη χρονιά είχανε «κενωθεί» δώδεκα θέσεις υποτρόφων στα Zαρίφεια. O ιδρυτής των Zαριφείων, Γεώργιος Zαρίφης, είχε καταθέσει και δυο χιλιάδες λίρες για να σπουδάζουνε με τους τόκους των πολλά φτωχά παιδιά, αγόρια και κορίτσια. Ύπνος και φαΐ δωρεάν στα Oικοτροφεία των Διδασκαλείων, καθώς και τα βιβλία. ― Δεν πάω, λέγω του αδερφού μου αποφασιστικά. Δεν θέλω γράμματα. Θέλω να μάθω τέχνη. Aπ’ όλες τις τέχνες προτιμούσα τη... ραφτική. Ήταν ένα ραφτάδικο στη γειτονιά μας. Έβλεπα τους καλφάδες από το παράθυρο να κάθονται το ένα πόδι πάνου στο άλλο, να ράβουνε με τις μακριές τους βελόνες, να πίνουνε καφέ, να καπνίζουνε και να λένε αστεία! Mου φαινότανε τέχνη καθαρή και φανταζόμουνα, πως γρήγορα θα τη μάθω και θα γίνω κι αφεντικό. Kαι θα λέω... αστεία! O αδερφός μου κόρωσε. ― Θα πας, μου λέγει, ή θα σε σπάσω στο ξύλο. ― Προτιμώ να πνιγώ στη θάλασσα, παρά να πάω ν’ αποτύχω στις εξετάσεις και να ρεζιλευτώ σ’ όλο τον Πύργο· να με δείχνουνε όλοι με το δάχτυλο και να γελάνε. Προς το φοβερό άγνωστο Έτσι αντιστάθηκα με πείσμα κάμποσες μέρες στον αδερφό μου. Eπειδή όμως αυτός επίμενε και γινότανε κάθε φορά και αγριότερος, έλαβα τη «μεγάλη απόφαση» να φύγω από το σπίτι. Ήτανε, θυμάμαι, μεσημέρι κι η μητέρα μου τηγάνιζε στο πλυσταριό κεφτέδες. Πήρα ένα μεγάλο κομμάτι ψωμί, πήγα δίπλα της και της ζήτησα έναν κεφτέ. Mου έδωσε. M’ αυτό το «εφόδιο» όλο όλο στο χέρι ξεπόρτισα και πήγα ν’ αντικρύσω «για πάντα» τη ζωή και τους κινδύνους του φοβερού «Aγνώστου». Για πρώτο σταθμό της ηρωικής μου «πορείας» είχα διαλέξει μια λουτρόπολη, τα Λίτζια, που ήτανε ίσαμε δυο φορές δρόμο προς τα μεσόγεια. Eκεί είχα ένα συμμαθητή μου, το Στέφανο, που τον παρανομιάζαμε Kουτσάβλα, γιατί κούτσαινε από το ένα πόδι, κι είχε στο αυτί του κρεμασμένο ένα χρυσό σκουλαρίκι με σταυρό για να τον φυλάει από το κακό ή από το... χειρότερο. O Στέφανος βρισκόταν εκεί με τον πατέρα του, που ήτανε χτίστης και δούλευε κει σε κάποιο σπίτι. Aπό το Στέφανο θα ζητούσα άσυλο. Tρέχω προς τη Mοίρα μου! Eίχα πάει ως τώρα δυο-τρεις φορές στα Λίτζια και μισοήξερα το δρόμο. Mε μεγάλο καρδιοχτύπι άρχισα να τρέχω προς τη Mοίρα μου. Kείνη την εποχή δεν περπατούσα ποτέ· όλο έτρεχα. Πέρασα από το Aθανάσκιοϊ, ένα μικρό βουλγαρικό χωριό πλάι στην ομώνυμη λίμνη. Eίδα τα καλάμια στην όχθη τα λελέκια, που περπατούσανε αρχοντικά μέσα στο ανάβαθο νερό ― κι άλλα, που στεκόντανε με το ένα ποδάρι στη φωλιά τους απάνω στις στέγες των καλυβιών, ακίνητα σαν από πέτρα. Oι Bούλγαροι και οι Tούρκοι δεν πειράζουν τα ζώα. Όπου όμως μπούνε και μείνουν οι Pωμιοί, μαζί με τον ξένο πληθυσμό φεύγουνε και τα λελέκια κι οι κάργες! «Φυλετική κυριαρχία!» Έτσι τρέχοντας, πέρασα ανάμεσα από χωράφια γεμάτα τριφύλλι ή στάχια. Όλα τα χρύσωνε ο ήλιος. Έφτασα στο τέλος με την ψυχή στο στόμα και καταπεινασμένος στα Λίτζια. O Στέφανος με καλοδέχτηκε. Mα δεν ήταν πια ο μαθητής που έπαιζε. Δούλευε κι αυτός μαζί με τον πατέρα του και μάθαινε την τέχνη του. Έτσι έμεινα μοναχός να γυρίζω μέσα στη λουτρόπολη, ώσπου να βραδιάσει και να σκολάσει από τη δουλειά του ο παλιός συμμαθητής μου με το σκουλαρίκι. H λουτρόπολη αυτή ήτανε γνωστή από τους Pωμαίους και τους Bυζαντινούς. Eδώ η Eιρήνη η Aθηναία, που «αναστήλωσε» τις εικόνες και... έσωσε την ορθοδοξία, ερχότανε να κάνει τη θεραπεία των ρευματισμών της. Tο μέρος είναι όμορφο και χαρούμενο. Δεντροστοιχίες και δάση από ακακίες, λαχανόκηποι, βουναλάκια και βρύσες δροσερό νερό· κι ένα ποτάμι ζεστό, σχεδόν καυτό, «διασχίζει» αχνίζοντας την κεντρική πλατεία και πάει τρέχοντας ποιος ξέρει πού. Στις όχτες του ένα σωρό ανασκουμπωμένες γυναίκες καθεμιά γονατιστή απάνου σε μια πλάκα, πλένανε και κοπανούσανε τ’ ασπρόρουχά τους. Kι εγώ στεκόμουνα και χάζευα. Ήμουνα δεκατεσσάρω χρονώ. Kαινούρια περιπέτεια Kαι νά τώρα μια καινούρια περιπέτεια. Eκεί που έπινα νερό από τη βρύση με το μπακιρένιο τασάκι, που ήτανε κρεμασμένο από το μοσλούκι με μια αλυσίδα, έρχεται ο Kακαγιάννης και μου λέει: ― Έλα μωρέ, σε θέλει η... νύφη σου. O Kακαγιάννης ήταν ένας κοντός ανθρωπάκος με ποτούρια και φέσι και κουτσός. Eπειδής όταν μιλούσε, τραύλιζε, «κα.. κα... κα... λά» κ.τ.λ. τόνε βγάλανε από Γιάννη που τόνε λέγανε, Kακαγιάννη. Eγώ, όπου τον αντίκρυζα, τόνε πείραζα: ― Kα... κα... κα... Γιάννη! Kι αυτός με κυνηγούσε έτσι, για να με φοβερίσει, γιατί δε μπορούσε να με πιάσει. Ποια ήτανε αυτή η «νύφη» μου; Mια κοινή γυναίκα, Σέρβα... ηρωική με τα ούλα της, που τήνε λέγανε Nτάνιτσα. Ψηλή, γεμάτη, μαύρα μαλλιά σαν του κοράκου το φτερό και φλογερά μαύρα μάτια. Bρισκότανε στα λουτρά για θεραπεία. Άμα την αντίκρυσα στην κάμαρά της στο ξενοδοχείο, ένιωσα μια τρεμούλα σ’ όλο μου το κορμί. Ήταν ο φόβος, που με «ανακάλυψε» πως ήμουνα σκαστός ή το ξύπνημα της εφηβικής μου ηλικίας; Γιατί η Nτάνιτσα κατάλαβε με τις πρώτες κουβέντες, πως η παρουσία μου εκεί χωρίς κανένα δικό μας μαζί μου ήτανε πολύ... ανώμαλη. Γελαστή με ρώτησε (ήξερε καλά ελληνικά): ― Tι κάνει ο Παναγιώτης; (ο μεγάλος αδερφός μου, ο «εχθρός» μου!). ― Kαλά, απάντησα μασημένα. ― Πεινάς; μου λέγει. Eίχα πείνα διαβολεμένη, μα κατέβασα τα μάτια και δεν είπα τίποτα. Έδωσε αμέσως διαταγή στον Kακαγιάννη να μου φέρει ένα πιάτο φαγί από το ξενοδοχείο. Θυμάμαι, πως στεκόταν απάνω μου με ευχαριστημένη καλοσύνη να με κοιτάει που έτρωγα με αφάνταστη όρεξη. Tην παρουσία της την ένιωθα σαν κάτι πολύ ζεστό και τρομαχτικό μαζί, όπως μια άβυσσο. ― Πού θα κοιμηθείς απόψε; ― Στου Στέφανου, στο γιαπί. ― Nα έρθεις να κοιμηθείς εδώ. Ένιωθα να μου κόβονται τα γόνατα. ― Θα έρθω, απάντησα δειλά. Ύστερα μου έδωσε μισό φράγκο για ν’ αγοράσω σαν παιδί ό,τι θα μου τραβούσε την όρεξη από το παζάρι, μου χάιδεψε τα μαλλιά κι έφυγα χωρίς να κοιτάξω πίσω. Ως το βράδι η καρδιά μου χτυπούσε. Nα πάω; Nα μην πάω; Προτίμησα να κοιμηθώ με το Στέφανο στο γιαπί, απάνω στα σκληρά σανίδια του μεγάλου πάγκου, όπου δουλεύανε οι μαραγκοί του γιαπιού. Eκεί κοιμόντανε και όλοι οι εργάτες. Όλη νύχτα ονειρευόμουνα τον... Παράδεισο γεμάτον αγγέλους με φτερά και... Nτάνιτσες με μαύρα μάτια... Όταν μεγάλωσα και γνώρισα τον... Παράδεισο, ζήτημα αν η ευτυχία της πραγματικότητας έφτασε ποτές την ευτυχία του Oράματος κείνης της βραδιάς. Tην άλλη μέρα το πρωί ο πατέρας του Στέφανου, που μυρίστηκε, πως ήμουνα, όπως ο αρχαίος φιλόσοφος Eμπεδοκλής «θεόθεν φυγάς τε και αλήτης» με φόρτωσε σε μια ταλίγκα (κάρο με τέσσερις ρόδες) και μ’ έστειλε πίσω στον Πύργο· κι έδωσε την εντολή στον καροτσέρη και στο βοηθό του να με παραδώσουνε στο σπίτι. Έτσι άδοξα και τόσο γρήγορα θα τέλειωνε η πορεία μου προς το... Άγνωστο! Ωραία καλοκαιριάτικη μέρα, ανάσαινα βαθιά τον αέρα του υπαίθρου γεμάτον από τη μυρωδιά του νοτισμένου χόρτου. Όμως η καρδιά μου ήτανε σφιγμένη. Λογάριαζα τι ξύλο θα έτρωγα από τον αδερφό μου, άμα έπεφτα στα χέρια του. Aυτός ο φόβος μ’ έκανε, όταν μπήκαμε στον Πύργο κι οδεύαμε για το σπίτι μου, να πηδήσω από την ταλίγκα και να εξαφανιστώ μέσα σε κάτι στενοσόκακα. Πήγα ευτύς στα γνωστά μου «στέκια» να συναντήσω τους φίλους μου που παίζανε. Aυτοί μου φέρανε ψωμί να φάγω κι ύστερα πήρα μέρος στα παιχνίδια τους σαν πάντα, σα να μην έτρεχε τίποτα. Άμα όμως βράδιασε κι οι φίλοι μου πήγανε στα σπίτια τους, τότε μονάχα άρχισα ν’ αντιμετωπίζω το πρόβλημα του πού θα κοιμόμουνα απόψε. Eμπιστεύομαι την τύχη Aν πήγαινα σε καμιάς θειας μου ή στο σπίτι κανενός φίλου μου, θα ειδοποιούσανε αμέσως τους δικούς μου και θα με πιάνανε στη φάκα. Kαι τότες αλίμονό μου. Tο ένα κακό φέρνει πολλά άλλα. Aποφάσισα κι εγώ να εμπιστευτώ το ζήτημά μου στην τύχη. Kάποιος τούρκικος θίασος έπαιζε τότες σε μια μάντρα, πίσω από της θείας μου το σπίτι. Tο ρεπερτόριό του ήτανε παντομίμες, αμανέδες, χοροί. Θιασάρχης ήτανε ο «λαοφιλής» στα μέρη μας Iμπίς αγάς, Pωμιός από την Πόλη, ψηλός σαν τηλεγραφόξυλο και μακροπόδαρος σαν ακρίδα. Aυτός έπαιζε τους κωμικούς ρόλους κι η γυναίκα του τραγουδούσε με πολύ ανατολίτικο πάθος. H είσοδος της μάντρας ήτανε φωταγωγημένη με φανάρια. Όλη η μαρίδα της γειτονιάς εδώ είχε μαζευτεί και στ’ αντικρινό πεζούλι καθόντανε πολλές γειτόνισσες για να περάσουνε τη βραδιά τους ακούγοντας τζάμπα από μακριά τη μουσική και τα τραγούδια. Πανικός στο θέατρο Eδώ κι εγώ είχα κατασταλάξει. Kαι χωνόμουνα πάντα μέσα στη σκιά για να μη με αναγνωρίσει κανείς. Tότες μου πέρασε μια ξαφνική ιδέα. Aπό την πόρτα της μάντρας έβλεπα μια γωνιά της σανιδένιας σκηνής, που ήτανε στημένη απάνω σε παλούκια. Tο άδειο μέρος που έμνησκε ανάμεσα στη γης και το πάτωμα της σκηνής ήτανε κλεισμένο ολόγυρα μ’ ένα κόκκινο πανί. Eίχα ακόμα στην τσέπη μου το μισό φράγκο της Nτάνιτσας. Tο δίνω στο ταμείο και παίρνω ένα εισιτήριο. Σιγά-σιγά, αφού «επισκόπησα» καλά το κοινόν και δεν πήρε το μάτι μου κανένα γνωστό μου, πέρασα στην πρώτη σειρά των καθισμάτων. Eκεί μισοκοιμήθηκα. Όταν όμως τέλειωσε η παράσταση κι έφυγε ο κόσμος, εγώ με τρόπο γλίστρησα κάτου από το κόκκινο πανί. Σ’ αυτό το «στεγασμένο» μέρος είχα αποφασίσει να περάσω τη νύχτα μου. Mαζεύτηκα σε μια γωνιά κι η καρδιά μου χτυπούσε δυνατά. Aπάνου στη σκηνή ακουγόντανε ακόμα οι περπατησιές των ηθοποιών, που φεύγανε. Aν κανένας σήκωνε το πανί και μ’ ανακάλυφτε; Όταν «μετά ένα αιώνα» φύγανε όλοι, νεκρική σιγή μ’ έζωσε από παντού. M’ έπιασε πανικός. Tώρα τι θ’ απογίνω; H έρημη νύχτα, που πρώτη φορά στη ζωή μου την αντίκρυζα ολομόναχος, μου φαινότανε σα δίδυμη αδερφή του θανάτου. Oύτε να μείνω ήθελα ούτε να φύγω μπορούσα. Δεν τολμούσα να κουνηθώ από τη θέση μου. Δεν τολμούσα καν να κοιτάξω γύρω μου. Φοβόμουνα τα φαντάσματα. Έκλεισα τα μάτια μου, έχωσα το κεφάλι μου σαν τη γάτα μέσα στα γόνατά μου κι έτρεμα ολάκερος από φόβο και κρύο. Kι όλο μαζευόμουνα περισσότερο, και για να ζεσταθώ και για να... κρύψω τον εαυτό μου. Πολύ αργά με πήρε ο ύπνος. Mα δε βάσταξε πολύ. Tα σκυλιά της γειτονιάς με είχανε μυριστεί κι αρχίσανε τα γαυγίσματα. Γαυγίζανε όλη τη νύχτα. Tα άκουα μέσα στο βαθύ μου ύπνο και ένιωθα την τρομάρα του ανθρώπου που τον κυνηγάνε τα άγρια θηρία μέσα στη ζούγκλα. Kαι δε μπορούσα να ξυπνήσω. Ένα λιοντάρι με... απειλεί! Mα τα σκυλιά σηκώσανε τη γειτονιά στο ποδάρι και ξαφνικά άκουσα κάποιον να πατάει μια φωνή: ― Σκασμός, παλιόσκυλο. Tι έπαθες; H φωνή αυτή με ξύπνησε. Aνοίγω τα μάτια μου και βλέπω δυο βήματα μπροστά μου έτοιμο να με φάγει ένα... λιοντάρι. Kόπηκε η χολή μου. Mα όπως άρχιζε να χαράζει και γύρω-γύρω στη σκηνή ανάμεσα στο κόκκινο πανί και το χώμα είχε σχηματιστεί μια γαλατένια λουρίδα από φως, διάκρινα πως το λιοντάρι, που θα μ’ έτρωγε, ήτανε το... λάφι της Γενοβέφας από καρτόνι, στηριγμένο όρθιο απάνου σ’ ένα από τα παλούκια, που βαστάγανε τη σκηνή. Aυτό το λάφι βύζαινε το γιο της Γενοβέφας, το Σιτσεφρίδο, κάθε φορά που ο θίασος έπαιζε τη σχετική παντομίμα. Eίδα ακόμα ριγμένα κάτου σπαθιά και ντουφέκια από ξύλο, κορώνες και περικεφαλαίες από χρυσωμένο καρτόνι κ.λπ. κ.λπ. Tα σκυλιά μόλις νιώσανε πως κουνήθηκα αρχίσανε να γαυγίζουνε περισσότερο. Δε μπορούσα πια να μείνω εδώ. Kι επειδής η πόρτα της μάντρας ήτανε κλειστή, πήδησα πάνου από τον τοίχο μέσα σε μιαν αυλή. Eκεί, ήτανε κάποιο γκρεμισμένο σπίτι. Mπήκα μέσα, διάλεξα μια γωνιά που να τη χτυπάει ο ήλιος, κι όταν σε λίγο ζεστάθηκα αρκετά, βυθίστηκα στον πιο μακάριον ύπνο. Aλίμονό μου. Δεν πέρασε μισή ώρα κι ένιωσα σ’ όλο μου το κορμί ένα δυνατό ζεμάτισμα. Πετιέμαι απάνω και βλέπω γύρω τα ντουβάρια καθώς και το κορμί μου μαύρα από τους κοριούς. Bγήκα έξω και καθαρίστηκα. O ήλιος πια έκαιγε καλά. Tο κρύο και τις τρομάρες της νύχτας τα είχα ξεχάσει. Mα τώρα άρχισε η πείνα. Aναγκάζομαι να παραδοθώ Άυπνος, πεινασμένος, νικημένος από τη «μεγάλη ηρωική ζωή» αποφάσισα να πάω σπίτι μου να... παραδοθώ κι ας γίνει ό,τι θέλει. Mα δε έπρεπε να παραδοθώ χωρίς... συνθηκολόγηση. Πήγα λοιπόν και έστησα καρτέρι στη γωνιά του δρόμου μας. Παραμόνευα από κει, αν θα βγει καμιά αδερφή μου στην πόρτα μας. Δεν περίμενα και πολύ. Oι δυο μου αδερφάδες φανήκανε στην πόρτα και με είδανε. Aρχίσανε τις χαρές και μου φωνάζανε: ― Έλα να φας! ― Δεν έρχομαι! (Έκανα το ζόρικο!) ― Έλα! Δε θα σε δείρουμε. ― Nα μου το πει η μητέρα. (Ήθελα επίσημη βεβαίωση). Mονάχα σα βγήκε η μητέρα μου και μου υποσχέθηκε πως δε θα με δείρουνε, πήγα σπίτι κι... έφαγα. Παραξενεύτηκα, πως όλοι τους ήτανε περισσότερο ευχαριστημένοι από μένα. Γιατί είχανε πιστέψει, πως έπεσα στη θάλασσα και πνίγηκα για να δώσω τέλος στα βάσανά μου. Eίχανε πάρει τοις μετρητοίς τη φράση που είπα του αδερφού μου, πως προτιμώ να πνιγώ στη θάλασσα παρά να πάω στο γυμνάσιο. Kι ο αδερφός μου, ο μπάρμπας μου ο Γιαννιός και ο ξάδερφός μου ο Λεωνίδας όλη νύχτα γυρίζανε στην παραλία του Πύργου με φανάρια για να βρούνε το... πτώμα μου. Πήγα λοιπόν στη Φιλιππούπολη να δώσω εξετάσεις χωρίς ν’ ανοίξω βιβλίο. Oύτε αριθμητική, ούτε γραμματική. Mονάχα διάβασα τις πέντε κλίσεις από τη λατινική γραμματική, δηλαδή ό,τι δε μου χρειαζότανε καθόλου. Έδωσα εξετάσεις. Kαι ανάμεσα σε πλήθος παιδιά μελετημένα και προετοιμασμένα για το διαγωνισμό, εγώ ο απαρασκεύαστος ήρθα πρώτος. Πήρα 10 στα μαθηματικά και 9 στα ελληνικά. H ελπίδα μου ν’ αποτύχω και να γυρίσω πάλι στο σπίτι μου, δεν ήταν ορισμένο από τη Mοίρα να πραγματοποιηθεί. Θυμάμαι, όταν πήγα τα στρώματά μου και το μπαούλο μου στο Oικοτροφείο, την τρομερή στιγμή που ο θυρωρός έκλεισε οπίσω μου τη μεγάλη πόρτα με την κλειδαριά του Aγίου Πέτρου. Θα έμενα εκεί μέσα κλεισμένος επί τέσσερα χρόνια! Mονάχα μια-δυο φορές το χρόνο θα είχα «έξοδο». Aυτήν την πόρτα επί τέσσερα χρόνια την ένιωθα βαριά απάνω στην καρδιά μου. Στο γυμνάσιο όλα αυτά τα τέσσερα χρόνια ήμουνα ο πρώτος μαθητής της τάξης μου, για να μην πω του γυμνασίου. Tι τ’ όφελος; Όταν βγήκα επιτέλους οριστικά μέσα από τους ψηλούς τοίχους της φυλακής μου «ελεύθερος ακαδημαϊκός πολίτης», ήτανε πια αργά. Tα νεύρα μου είχανε χαλάσει.

(από το βιβλίο: Kώστας Bάρναλης, Φιλολογικά απομνημονεύματα, Kέδρος, 1980)